Η πανδημία του ιού Έμπολα, που επισημάνθηκε για πρώτη φορά το 1976, έχει προκαλέσει αναστάτωση στους πληθυσμούς παγκοσμίως. Παρόλο που αρχικά τα κρούσματα ήταν σποραδικά, οι τελευταίες επιδημίες αναδεικνύουν μια σοβαρή ανησυχία, με χιλιάδες ανθρώπους να πλήττονται, όπως συνέβη κατά την επιδημία του 2014 στη Δυτική Αφρική με πάνω από 28.000 μολύνσεις. Τώρα, το νέο ξέσπασμα που ξεκίνησε στις αρχές Μαΐου στην Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό έχει προκαλέσει 363 επιβεβαιωμένα κρούσματα και έχει επεκταθεί προς την Ουγκάντα.
Η ανάλυση των αιτίων αυτής της κλιμάκωσης δίνει έμφαση σε παραδοσιακούς παράγοντες, όπως η αύξηση του πληθυσμού και η στενότερη αλληλεπίδραση των ανθρώπων με το φυσικό περιβάλλον. Ωστόσο, ένας πιο θεμελιώδης παράγοντας είναι η αλλαγή στην οικολογία του Έμπολα, αποτέλεσμα της αυξανόμενης παγκόσμιας ζήτησης για ορυκτά που απαραίτητα κινητοποιούν την τεχνολογική πρόοδο.
Ο ιός συνήθως εντοπίζεται στις νυχτερίδες, οι οποίες παραμένουν υγιείς χωρίς να προκαλούν επιβλαβείς επιπτώσεις. Μέχρι πρότινος, οι μολυσμένες νυχτερίδες στην Κονγκό, περιοχή με το 60% του δεύτερου μεγαλύτερου τροπικού δάσους στον κόσμο, δεν είχαν στενές επαφές με ανθρώπους, με αποτέλεσμα περιορισμένα μεταδοτικά επεισόδια. Ωστόσο, οι επαναλαμβανόμενες εκθέσεις αυξάνουν την ανθεκτικότητα των πληθυσμών στις νυχτερίδες, παρέχοντας μια αδύναμη ασπίδα στην εξάπλωση της νόσου.
Η αποψίλωση των δασών επιφέρει αλλαγές σε αυτήν τη λεπτή ισορροπία. Οι νυχτερίδες, αντί να μειώνονται, συγκεντρώνονται σε μέρη όπου υπάρχουν τα ελάχιστα υπολείμματα δασών, με αποτέλεσμα την αύξηση των επαφών τους με ανθρώπους. Μια ανάλυση του 2025 δείχνει ότι η αποψίλωση των δασών στην κεντρική Αφρική σχετίζεται με αύξηση 20%-40% της συχνότητας εμφάνισης αρρώστιων όπως η ελονοσία και ο Έμπολα. Σημαντική παρατηρείται επίσης η σύνδεση της επιδημίας του 2014 με την εκτίναξη της απώλειας 85% δασικών εκτάσεων στη Γουινέα, ακριβώς όπου ξεκίνησε ο ξέσπασμα, καθώς όπως καταδεικνύονται οι δορυφορικές εικόνες, η τρέχουσα επιδημία αντανακλά απώλεια 1,5 εκατομμυρίων στρεμμάτων τροπικού δάσους το 2024.
Η εξόρυξη και οι επιπτώσεις στην αποψίλωση
Αν και η πίεση στα δάση αποτελεί ιστορικό φαινόμενο, στη ΛΔ Κονγκό προστίθεται ο παράγοντας της «χειροτεχνικής εξόρυξης». Αυτή η διαδικασία περιλαμβάνει ντόπιους που αναζητούν ορυκτά, όπως χρυσό, κοβάλτιο και κολτάνιο, για να τα πουλήσουν σε ένα άτυπο δίκτυο εφοδιασμού.
Η δραστηριότητα αυτή έχει προσελκύσει περίπου 2 εκατομμύρια ανθρώπους στην Κονγκό, και ενώ η χώρα διαθέτει πλούτο σε πολύτιμα ορυκτά αξίας τρισεκατομμυρίων, είναι πολιτικά ασταθής και μεγάλος μέρος του ανεκμετάλλευτο. Ταυτόχρονα, η παγκόσμια ζήτηση για ορυκτά όπως τα «3TG» (βολφράμιο, κασσίτερος, ταντάλιο και χρυσός) που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή τεχνολογικών προϊόντων αναμένεται να τριπλασιαστεί στο άμεσο μέλλον. Το 2018, οι ρυθμίσεις για «ορυκτά από εμπόλεμες περιοχές» αναστάλθηκαν, ενώ πέρυσι υπεγράφη συμφωνία για την ανταλλαγή προσβάσεων στα ορυκτά της ΛΔ Κονγκό με αντάλλαγμα την ασφάλεια.
Η επιλογή για τους ντόπιους περιοχές είναι συχνά μεταξύ παραδοσιακής γεωργίας, που πλήττεται από climatic changes και εξάντληση του εδάφους, ή της προσφυγής στην εξόρυξη. Σύμφωνα με τον Μάλτε Λάντεβιγκ από το Νορβηγικό Πανεπιστήμιο Βιοεπιστημών, η χειροτεχνική εξόρυξη έχει γίνει βασικό μέσο βιοπορισμού για πάνω από το 30% των νοικοκυριών.
Πώς η εξόρυξη επηρεάζει τον ιό Έμπολα
Η διαδικασία αναζήτησης ορυκτών επιφέρει επίσης αλλαγές στην οικολογία του Έμπολα. Οι αγρότες επεκτείνονται στα δάση, ενώ οι μεταλλωρύχοι καθιστούν διεισδύουν βαθύτερα σε αυτά. Πολλοί από αυτούς προέρχονται από περιοχές που δεν έχουν εκτεθεί προηγουμένως στον ιό και γι’ αυτό δεν διαθέτουν φυσική ανοσία. Καθώς για την επιβίωσή τους εξαρτώνται από το κυνήγι ζώων, ο κίνδυνος μόλυνσης αυξάνεται. Σε απομακρυσμένες περιοχές εξόρυξης, οι συνθήκες υγιεινής είναι συχνά επικίνδυνες, ενισχύοντας την ταχύτητα διάδοσης των λοιμώξεων.
Η σημασία της πρόληψης
Αν και δεν είναι σαφές αν η εξόρυξη ευθύνεται άμεσα για το τρέχον ξέσπασμα, οι αρχικές τοποθεσίες των κρουσμάτων συναντώνται σε περιοχές υψηλής μεταλλευτικής δραστηριότητας. Οι δορυφορικές εικόνες αναδεικνύουν τις ταχείες αποψιλώσεις γύρω από αυτές τις περιοχές, οι οποίες ενισχύουν την επέκταση του δάσους.
Ο τομέας της πολιτικής συχνά εστιάζει στην αντίσταση και στην ετοιμότητα για μελλοντικές πανδημίες, όμως η πρόληψη των οικολογικών αναταραχών είναι εξίσου κρίσιμη. Για να συμβαδίσουμε με τις προκλήσεις που θέτουν οι νέες μολύνσεις από παθογόνους παράγοντες, απαιτείται να διατηρηθεί η ισορροπία των οικοσυστημάτων, όπως εκείνα της λεκάνης του Κονγκό, και η σύνδεση τους με τα ορυκτά από τα οποία εξαρτώνται σύγχρονα εργαλεία, όπως τα smartphones μας.
Πηγή: Guardian
