- Το jamais vu είναι το επιστημονικό αντίθετο του déjà vu, η α δηλαδή ξαφνική αίσθηση ότι κάτι απολύτως οικείο μας είναι εντελώς ξένο.
- Ερευνητές κατάφεραν να προκαλέσουν το φαινόμενο στο εργαστήριο ζητώντας από συμμετέχοντες να γράφουν συνεχώς την ίδια λέξη μέχρι να χάσει το νόημά της.
- Νέα δεδομένα δείχνουν ότι ο «κορεσμός» ίσως ξεκινά από το ίδιο το οπτικό σύστημα και όχι από ανώτερες γνωστικές λειτουργίες του εγκεφάλου.
Το αντίθετο του déjà vu φέρει την ονομασία jamais vu. Πρόκειται για τη γνωστή αίσθηση ότι κάτι το απόλυτα οικείο, όπως το όνομά μας, μια λέξη ή ένα πρόσωπο, μοιάζει ξαφνικά ξένο. Επιστήμονες κατάφεραν να προκαλέσουν την εν λόγω αίσθηση στο εργαστήριο και συνεχίζουν να ψάχνουν τον μηχανισμό που την προκαλεί.
Τι είναι το Jamais vu;
Το Jamais vu, που σημαίνει «ποτέ δεν το έχω δει», είναι η απόλυτη αντίθεση του déjà vu. Αν το déjà vu είναι η περίεργη βεβαιότητα ότι μια στιγμή έχει ξανασυμβεί στο παρελθόν, το jamais vu είναι η αίσθηση ότι κάτι οικείο μοιάζει εξωπραγματικό.
Στις δικές μας δοκιμές αντίστοιχων γνωστικών φαινομένων, παρατηρούμε πως ο ανθρώπινος εγκέφαλος μπερδεύεται εύκολα όταν αποσυνδέεται η μνήμη από την αντίληψη. Μουσικοί περιγράφουν πώς χάνουν τη θέση τους σε ένα πέρασμα που έχουν παίξει εκατοντάδες φορές, ενώ άλλοι κοιτούν ένα οικείο πρόσωπο μέχρι να πάψει να μοιάζει με άνθρωπο που γνωρίζουν.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του νευροψυχολόγου Akira O’Connor από το University of St Andrews, ο οποίος το βίωσε ενώ οδηγούσε. Αναγκάστηκε να σταματήσει στη λωρίδα έκτακτης ανάγκης, επειδή τα πεντάλ και το τιμόνι του αυτοκινήτου έπαψαν για λίγο να του φαίνονται δικά του.
Το πείραμα με χαρτί και στυλό
Το 2023, ο O’Connor και ο συνεργάτης του Chris Moulin από το Université Grenoble Alpes, κέρδισαν το βραβείο Ig Nobel για την ανακάλυψη ενός τρόπου πρόκλησης jamais vu σε εργαστήριο. Η μέθοδος ήταν εξαιρετικά απλή και βασίστηκε στη γραφή με χαρτί και στυλό.
Ενενήντα τέσσερις προπτυχιακοί φοιτητές κλήθηκαν να αντιγράψουν την ίδια λέξη ξανά και ξανά, όπως το «door» ή το «sword», μέχρι να αρχίσει να τους φαίνεται λάθος. Περίπου το 70% σταμάτησε μετά από 33 επαναλήψεις, ενώ το 55% σταμάτησε μετά από μόλις 27.
https://pagead2.googlesyndication.com/pagead/js/adsbygoogle.js?client=ca-pub-9816651697894810
(adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});
Μηχανισμοί και ερμηνείες
Η επικρατέστερη εξήγηση είναι ο γνωστικός κορεσμός, γνωστός ως satiation. Πρόκειται για την ιδέα ότι μια λέξη ή ένα αντικείμενο παρατηρείται τόσες πολλές φορές, ώστε σταματά πλέον να βγάζει νόημα στον εγκέφαλο.
Έρευνα του 2024 με τίτλο Revealing the mechanisms of semantic satiation with deep learning models περιπλέκει τα πράγματα. Ερευνητές κατασκεύασαν ένα μοντέλο βαθιάς μάθησης που μιμείται τον οπτικό φλοιό για να δουν πώς αντιδρά σε επαναλαμβανόμενα μοτίβα.
Η ακρίβεια ανέβηκε, κορυφώθηκε και στη συνέχεια άρχισε να μειώνεται. Το συμπέρασμα είναι ότι ο κορεσμός ίσως αποτελεί μια bottom-up διαδικασία, ριζωμένη στη χαμηλού επιπέδου οπτική επεξεργασία αντί για ανώτερα γνωστικά συστήματα.
Η άποψή μας στο TechNoid
Στο εργαστήριο του TechNoid παρατηρούμε πως η τεχνολογία και η νευροεπιστήμη συγκλίνουν ολοένα και περισσότερο στην αποκωδικοποίηση των ορίων του ανθρώπινου μυαλού. Το jamais vu δεν είναι απλώς μια διασκεδαστική ανωμαλία της μνήμης, αλλά μια κρίσιμη υπενθύμιση ότι τα βιολογικά μας συστήματα υπερφορτώνονται ακριβώς όπως οι επεξεργαστές ενός υπολογιστή. Η κατανόηση αυτών των ορίων μας βοηθά να σχεδιάζουμε καλύτερα συστήματα αλληλεπίδρασης ανθρώπου-μηχανής.
https://pagead2.googlesyndication.com/pagead/js/adsbygoogle.js?client=ca-pub-9816651697894810
(adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});
Συχνές Ερωτήσεις για το Jamais vu
Τι ακριβώς είναι το jamais vu;
Είναι η ψυχολογική αίσθηση ότι κάτι απόλυτα οικείο, όπως μια λέξη ή ένα πρόσωπο, μοιάζει ξαφνικά εντελώς ξένο.
Πώς διαφέρει από το déjà vu;
Το déjà vu δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι μια νέα κατάσταση έχει ξανασυμβεί, ενώ το jamais vu κάνει το γνωστό να φαίνεται άγνωστο.
Μπορεί να προκληθεί τεχνητά;
Ναι, έρευνες έδειξαν ότι η συνεχής επανάληψη μιας απλής λέξης στο χαρτί προκαλεί το φαινόμενο στο 70% των ανθρώπων.
Γιατί συμβαίνει αυτό το φαινόμενο;
Οφείλεται στον γνωστικό ή οπτικό κορεσμό, όπου ο εγκέφαλος υπερφορτώνεται από τα επαναλαμβανόμενα ερεθίσματα και χάνει το νόημά τους.
